معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه

امام به مثابه پدر

.. و ابراهیم (ع) را خدا پدر امت نام نهاد «مله ابیکم ابراهیم هو سماکم المسلمین من قبل» و در روایات، پیامبر خدا (ص) و حضرت وصی (ع) پدر امت اسلامی معرفی شدند

و در روایتی آمده: کسی که از امامش بریده یتیم است: «اشَدُّ مِنْ یُتْمِ الْیَتِیمِ الَّذِی انْقَطَعَ عَنْ أَبِیهِ یُتْمُ یَتِیمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِه وَ لَا یَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَیْهِ»

پدر در عرف عامه احکامی دارد و نشانه هایی و همینطور در نگاه وجودی تعریفی دارد و خصوصیاتی.

در زبان اشراق، فرشتگان و به تعبیری: عقول مفارق به عنوان پدر معرفی شدند. «و من جمله الأنوار القاهره، أبونا و رب طلسم نوعنا و مفیض نفوسنا، و مکملها بالکلمات العلمیه و العملیه، روح القدس، المسمى عند الحکماء بالعقل الفعال» این پدر وجودی که عقل فعال است: ۱٫ ‏پرورش دهنده است؛ ۲٫ روان بخش است؛ وجود می نوشاند و مستی به بار می آورد ؛ ۳٫ معطی کلمات سازنده روان است با تار و پودی از علم و عمل.

و طور سینا نمادی است از صحن و سرای پدر وجودی: «اعلم أنّ هذا جبل‏ طور سینا [و] فوق هذا الجبل طور سینین، مسکن‏ والدی و جدّک»‏

پیامبران الهی (ص) و امامان معصوم (ع) در نردبان صعود، در عداد کلمات عالی وجود قرار گرفته و همان نقش عقول مفارق و مبادی عالی را بر دوش می کشند و سپس خرامان بسوی حق رفته و عقول مفارق را زیر پر می گیرند و بعد اینکه پدر عالَم مُلک شدند پدر عقول مفارق می شوند و به تدبیر آنها می پردازند.

بار دیگر برمی گردیم به دامان وجود، تا چشم ها را بشوییم در چشمه وجود و مهمان طور دیگری از «پدر» شویم:

تشکیک در وجود فیلسوف خبر از رابطه طولی تکوینی میان امام به عنوان برترین فرد نوع انسانی و امت به عنوان مراتب پایین در نسبت با عالیترین فرد نوع می دهد. و با تشکیک می توان اصل ولایت پذیری را به نیکی دریافت و از طوفان مخربِ فروکاستِ «ولی» به عنوان رابطه طولی امام و امت به «دوستی» به مثابه رابطه عرضی و عاطفی پیشگیری نمود و از انحراف تاریخی غدیر و غربت شیعه پرده برداشت.

رابطه تشکیکی نبی و امام و به تعبیری انسان کامل با مؤمنان، رابطه ای تکوینی و ولایی است و به دست معتبر نیست تا هرگونه که مُعتبِر اراده کرد آن را تغییر دهد و نوع وجودی برتر یا برترین نوع وجودی انسانی را به عنوان رعیت معرفی نماید و نوع وجودی پایین را امیر مؤمنان و ولی تلقی کند. پیوند مراتب تشکیکی یاد شده آن چنان حقیقی، ناگستنی و غیرقابل تغییر است که عرفا و به تبع آنها ملاصدرا آن را به رابطه روح و قوای آن تمثیل می¬کنند؛

به این بیان که امت یک نبی یا امام به منزله قوا و جوارحِ آن نبی و امام و فرزند اوست. و همان¬طوری که نمی توان فرزند و قوا را جای پدر و روح نشاند، افراد رعیت را نمی¬توان جای نبی یا امام قرارداد. و مردم را در نسبت با امام، پدر در لسان وجود دانست. بلکه در چشم وجود، امام پدر امت است.

بنابراین، نوع وجودی فرودست با اذعان به فقر خویش و دارایی و برتری و پدری نبی و امام به مثابه برترین نوع وجودی انسانی و پدر، در راه تکامل خود و راهیابی به سعادت، به نبی یا امام متوسل می گردد و هرگونه دشمنی یا بی تفاوتی و عدم پیروی از نبی و امام به منزله عدم شناخت خویش به عنوان فرد فرودست نوع و جهل به برتری نبی و امام به مثابه برترین فرد نوع است و به تعبیری: ارمغان هرگونه قطع ارتباط با امام و بی تفاوتی نسبت به او به مثابه پدر وجودی امت، چیزی جز یتیمی در عالَم معنا در پی ندارد.

از این نگاه وجودی می توان دریافت:
یکم. پیامبر خدا (ص) و حضرت وصی (ع) پدران وجودی امت اسلامی اند؛
دوم. خانه اهل بیت و مزار آسمانی شان خانه پدری است.
سوم: بریدن از پدر وجودی، یعنی یتیم شدن در عاَلم معنا و تهی ماندن از معنویت و به یک معنا در آویختن با نیستی.

عبدا… صلواتی

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی